بازگشت 9 هزار نخبه به ايران

معاونت علمي و فناوري رياست‌جمهوري در سال‌هاي اخير پرچمدار زمينه‌سازي‌ براي بازگشت مهاجران نخبه به کشور شده است؛ تا جايي که معاون سابق علمي و فناوري در دولت شهيدرئيسي در اين‌باره گفت: «من افتخار مي‌کنم که طبق آمار سامانه‌هاي جذب، شناسايي و توسعه همکاري بين‌المللي در سال 1402 نسبت به سال 1401 همکاري‌هايمان با ايراني‌هاي خارج از کشور در حوزه نخبگان 3برابر شده است. بازگشت نخبگان ما از 200دانشگاه برتر به کشور هم 8/1 رابر ارتقا پيدا کرده بود.» بر همين اساس بايد قبول کرد که در ميان موج مهاجرت‌ها از ايران که گاهي مبتني بر تصميم آگاهانه و بعضي اوقات نيز براساس تصميم‌هاي هيجاني شکل مي‌گيرد، کم نيستند متخصصان و نخبه‌هايي که مسير بازگشت به ايران را انتخاب کرده‌اند.

مهاجران بازگشتي چه کساني هستند؟

طبق تعريف سازمان ملل متحد از مهاجرت‌هاي بازگشتي، چنانچه اتباع يا شهروندان يک کشور پس از يک دوره مهاجرت بين‌المللي به کشوري ديگر (بلندمدت يا کوتاه‌مدت)، مجددا به کشور مبدأ خود بازگردند و قصد داشته باشند که حداقل يک سال در مبدأ خود اقامت گزينند، به‌عنوان مهاجران بازگشتي شناخته مي‌شوند. بر همين اساس بازگشت، جزئي از فرايند مهاجرت تعريف شده است که در بعضي موارد مي‌تواند به‌صورت دائمي و در بعضي موارد به‌صورت موقتي اتفاق بيفتد.

اولين چالش اساسي در زمينه مهاجرت‌هاي بازگشتي، خلأهاي آماري و پژوهشي آن است، به‌علت دشواري رصد و پايش مهاجران پس از يک دوره کار يا تحصيل در خارج از کشور، آمار دقيقي در مورد ميزان مهاجرت بازگشتي در دسترس نيست.

براساس يافته‌هاي گالوپ از مصاحبه با 64هزار مهاجر در 160کشور مختلف طي سال‌هاي 2010تا 2018، ميانگين ميل به بازگشت در ميان مهاجران جهان حدود 7درصد است.

بازگشت 1191متخصص در سال 1402

روح‌الله دهقاني ‌فيروزآبادي، معاون علمي و فناوري دولت سيزدهم در روزهاي منتهي به دولت قبل، آمار و ارقام جالبي در مورد بازگشت مهاجران ارائه داده بود.

به‌گفته او «در سال 1402نزديک به هزار و 191متخصص به کشور بازگشتند. يکي از سياست‌هاي جدي که در مسير ديپلماسي علمي و فناوري پيگيري شد، بحث آماده‌سازي‌ براي همکاري با متخصصان ايراني خارج از کشور و دانشجويان ايراني در خارج از کشور بود.» علاوه بر آيين‌نامه جامعي که در دولت قبل براي حمايت از نخبگان از طريق حمايت‌هاي استخدامي، تحصيلي و... صادر شده بود، سامانه کانکت(سامانه همکاري با متخصصان) نيز در اين معاونت شرايط جايگزيني پروژه‌هاي فناورانه ايراني‌هاي خارج از کشور با خدمت سربازي را مهيا کرد.

پرترافيک‌ترين سال‌هاي بازگشت به خانه

رصدخانه مهاجرت ايران در سال 1401آماري را در رابطه با بازگشت متخصصان ايراني در بازه زماني 1393تا 1401منتشر کرد. براساس اين تحقيق مشخص شد که در سال‌هاي 1395و 1396با توجه به اجراي طرح‌هاي بازگشت متخصصان و همچنين چشم‌انداز سياسي، تعداد ايرانيان بازگشتي رشد يافته و به تراز بالاي 400نفر رسيده بود.

بازگشت با مدرک ارشد

براساس آخرين آمار موجود در سال 1401، ‌اغلب متخصصان ايراني که به کشور بازگشته‌اند تا مقطع کارشناسي‌ارشد خود را در ايران گذرانده بودند و پس از يک دوره مهاجرت دوباره به ايران بازگشتند.

بازگشت با مدرک ارشد

براساس آخرين آمار موجود در سال 1401، ‌اغلب متخصصان ايراني که به کشور بازگشته‌اند تا مقطع کارشناسي‌ارشد خود را در ايران گذرانده بودند و پس از يک دوره مهاجرت دوباره به ايران بازگشتند.

10کشور مبدأ براي ايرانيان بازگشته از مهاجرت

براساس آخرين آمار يونسکو در سال 2019، کشورهاي ايالات متحده آمريکا، ترکيه، ‌آلمان، ‌کانادا، ايتاليا، استراليا، ‌مجارستان، روسيه، ‌فرانسه و بريتانيا به‌ترتيب مهم‌ترين مقصد مهاجرتي دانشجويان ايراني هستند. بيشترين ميزان بازگشت افراد متخصص نيز از کشورهاي مذکور است.

علل بازگشت به کشور

همانقدر که مهاجران با انگيزه‌هاي مختلفي، چمدان‌هاي خود را مي‌بندند و راهي کشور ديگر مي‌شوند، دلايل بازگشت هم براي هر فرد متفاوت است. هر چند اين دلايل در گذر زمان با تغييراتي همراه مي‌شود، اما تحليل نتايج پيمايش بررسي ميل و تصميم به بازگشت در ميان ايرانيان خارج از کشور که توسط رصدخانه مهاجرت ايران در سال 1401انجام شده است، نشان مي‌دهد که حدود 14درصد از مهاجران ايراني تصميم به بازگشت دارند.

ميل مهاجرت ايرانيان چقدر است؟

اين‌روزها مسئولان ارشد دولتي در سخنراني‌هايشان آمار و ارقام بالايي از ميل به مهاجرت ايراني‌ها عنوان مي‌کنند، درحالي‌که براساس آماري که سال گذشته - 1402 - محمد اصغري، مدير اجرايي مرکز رصد فرهنگي کشور ارائه داد، ميل به مهاجرت ايرانيان در آن بازه زماني، 28درصد بود. به‌گفته اصغري «بر مبناي داده‌هاي مراکز مختلف افکارسنجي که با شيوه‌هاي علمي و به‌صورت ميداني و تلفني و حجم نمونه ملي، يعني همه کشور، گردآوري و در مرکز رصد فرهنگي کشور از لحاظ روشي اعتبارسنجي‌شده است، ميل به مهاجرت ايرانيان عددي بين 24‌تا28‌درصد است. متغير جنسيت تفاوت معناداري ندارد، اما در متغير سن تفاوتي معنادار وجود دارد، به‌طوري‌که افراد گروه سني 18 تا 29سال تمايل بيشتري به مهاجرت دارند. از ميان افرادي که ميل به مهاجرت دارند نيز بيش از نيمي از آنها در پي مهاجرت موقت و ميزان کمتري به فکر مهاجرت دائمي هستند.» پيمايش ارزش‌ها و نگرش‌هاي ايرانيان در سال1402 هم نشان مي‌دهد که «6/38درصد ايرانيان درصورت فراهم‌بودن شرايط، تمايل به مهاجرت از کشور دارند.»

منبع:همشهري