آيت الله خامنه‌اي معمار تحول علمي ايران بود

قطه آغاز يک الگوي حکمراني

از بزرگ‌ترين نعمت‌هاي زندگي‌ام، همکاري نزديک با رهبر شهيد بوده است. بسياري از ويژگي‌هاي مديريتي، اخلاقي و شخصيتي ايشان را نه از طريق نقل ديگران، بلکه از نزديک و در جلسات تخصصي، کارشناسي و فني مشاهده کرده‌ام. معتقدم بخش مهمي از آنچه امروز به‌عنوان سرمايه ملي در حوزه علم و فناوري کشور شناخته مي‌شود، ريشه در نگاه راهبردي و آينده‌نگر رهبر شهيد دارد و بدون ترديد، ايشان «معمار تحول علمي ايران» هستند.

نخستين ديدار من با ايشان به سال 1358 بازمي‌گردد؛ زماني که فضاي دانشگاه‌ها تحت تأثير جريان‌هاي مختلف سياسي قرار داشت. در آن دوران، ايشان هر هفته روزهاي دوشنبه از ساعت 10 تا 12 در مسجد دانشگاه تهران حضور مي‌يافتند، براي دانشجويان سخنراني مي‌کردند، با حوصله به پرسش‌هاي آنان پاسخ مي‌دادند و در پايان نيز نماز جماعت را در کنار دانشجويان اقامه مي‌کردند و به اين ترتيب ارتباط مستقيم و بي‌واسطه اي با دانشجويان داشتند. رهبر شهيد دانشگاه را محل گفت‌وگو مي‌دانستند و معتقد بودند بايد با نسل جوان سخن گفت، دغدغه‌هاي آنان را شنيد و با استدلال و منطق به پرسش‌هاي شان پاسخ داد. در آن سال‌ها، دانشگاه تنها محل طرح پرسش ‌هاي علمي و فرهنگي نبود، بلکه گاه تندترين اعتراض‌ها و شديدترين انتقادها نيز در جلسات مطرح مي‌شد. آنچه بيش از همه براي من شگفت‌انگيز بود، آرامش مثال‌زدني ايشان در برابر اين شرايط بود. نه از شنيدن سخنان مخالف آزرده مي‌شدند و نه اجازه مي‌دادند فضاي جلسه از مسير گفت‌وگو خارج شود. ايشان همواره با استدلال، تکيه بر مباني ديني، استناد به آيات قرآن و روايات و با رويکرد اقناع فکري به پرسش‌ها پاسخ مي‌دادند.

دفاع مستدل رهبر شهيد از شخصيت‌هايي همچون شهيد بهشتي، در روزگاري که آماج تهمت‌ها بودند، نشانه شجاعت، صراحت و استواري ايشان در دفاع از حق بود. اين روحيه در سال‌هاي بعد نيز استمرار يافت و ديدارهاي سالانه ايشان با دانشجويان، استادان و نخبگان، همواره جلوه‌اي از سعه‌صدر، گفت‌وگوي منطقي و اهتمام به شنيدن ديدگاه‌هاي مختلف بود.

سياست‌گذاري علمي

از شوراي عالي انقلاب فرهنگي

تا نقشه جامع علمي کشور

رهبر شهيد همواره سه موضوع اساسي را به دبير و اعضاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي يادآور مي‌شدند و تأکيد داشتند که بايد در اولويت قرار گيرد: علم کشور، فرهنگ کشور و تحول در نظام آموزش‌وپرورش و آموزش عالي. يکي از مهم‌ترين ثمرات اين نگاه آينده‌نگر، تدوين «نقشه جامع علمي کشور» بود. ايشان در سال 1385 و در ديدار رؤساي دانشگاه‌ها، براي نخستين‌بار ضرورت تدوين يک نقشه راه جامع براي علم و فناوري کشور را مطرح کردند.

از ديگر اقدامات راهبردي ايشان، پيشنهاد تبديل «ستاد انقلاب فرهنگي» به «شوراي عالي انقلاب فرهنگي» با حضور رؤساي سه قوه بود؛ اقدامي که نقطه آغاز سياست‌گذاري منسجم در حوزه علم، فرهنگ و آموزش عالي کشور به شمار مي‌آيد. در نتيجه اين شيوه حکمراني علمي رهبر شهيدمان، تحولات علمي کشور ابعاد گسترده‌اي پيدا کرد. به طوري که در سال‌هاي نخست انقلاب، کشور حدود 25 تا 26 دانشگاه جامع داشت، اما امروز اين تعداد به بيش از 250 دانشگاه جامع رسيده است. همچنين شمار مراکز آموزش عالي به حدود دو هزار و 800 مرکز افزايش يافته است. در آغاز انقلاب اسلامي، تعداد دانشجويان کشور حدود 170 تا 180 هزار نفر بود، اما امروز اين رقم به بيش از سه ميليون دانشجو رسيده است و تقريباً هيچ رشته تخصصي و دانشگاهي مهمي در جهان وجود ندارد که دانشگاه‌ها و مراکز علمي ايران نسبت به آن بي‌اطلاع باشند يا در آن ورود نکرده باشند.

در دهه نخست انقلاب، نامي از ايران در نظام‌هاي جهاني ارزيابي علم و فناوري ديده نمي‌شد، اما از دهه 1370 و به‌ويژه در دهه‌هاي 1380 و 1390، نام ايران در نظام‌هاي معتبر علمي جهان جايگاه قابل توجهي يافت.

امروز، با وجود آن که تنها حدود يک درصد جمعيت جهان در ايران زندگي مي‌کنند، نزديک به دو درصد توليد علم جهان به دانشمندان ايراني اختصاص دارد. سهم ايران از توليد علم جهان در ابتداي دهه 1370 حدود سه‌دهم درصد يا حتي کمتر، بود اما طي سه دهه با جهشي چشمگير به حدود دو درصد رسيد.

حمايت از فناوري‌هاي جديد

از نانو و هوافضا تا زيست‌فناوري

شکل‌گيري «بنياد ملي نخبگان» از ديگر ثمرات نگاه راهبردي رهبر شهيد به علم بود. توسعه فناوري‌هاي پيشرفته، به‌ويژه در دهه‌هاي 1380 و 1390، با پيگيري مستمر، مطالبه‌گري و نظارت دقيق ايشان بر عملکرد مسئولان کشور شتاب گرفت و به يکي از مهم‌ترين پايه‌هاي اقتدار علمي ايران تبديل شد. رهبر شهيد به‌صورت مستمر روند پيشرفت فناوري نانو را پيگيري مي‌کردند و همواره درباره آخرين دستاوردها و برنامه‌هاي اين حوزه از مسئولان پرس‎وجو مي ‎کردند.

در حـــــوزه هـــوافضــــا نيــــــز امــــــروز جمهوري‌اسلامي‌ايران به توانايي اعزام موجود زنده به فضا و بازگرداندن سالم آن به زمين دست يافته است؛ دستاوردي که نشان مي‌دهد ايران به باشگاه کشورهاي صاحب فناوري فضايي پيوسته است. در صنعت هسته‌اي نيز کشور تنها به دانش‌نظري دست نيافته، بلکه توانمندي‌هاي فناورانه، صنعتي و کاربردي گسترده‌اي ايجاد شده است و چنين پيشرفتي بدون معماري، هدايت و مديريت کلان در عالي‌ترين سطح نظام امکان‌پذير نبود.

حمايت از زيست‌فناوري نيز از عرصه‌هاي مورد توجه رهبر شهيد بود. تشويق پژوهشگران و نخبگان فعال در اين حوزه موجب شد ايران امروز در توليد فرآورده‌هاي بيولوژيک و به‌ويژه واکسن‌هاي پيشرفته، در ميان 10 تا 12 کشور برتر جهان قرار گيرد؛ در حالي که فناوري توليد واکسن از پيچيده‌ترين فناوري‌هاي روز دنيا به شمار مي‌رود.

آينده‌نگري علمي

و راهبرد «ايران قوي»

ارتباط مستمر با تشکل‌هاي دانشجويي، مدال‌آوران المپيادهاي علمي، رؤساي دانشگاه‌ها، دانش‌آموزان، معلمان و نخبگان، بخش قابل توجهي از برنامه‌هاي رهبر شهيد را تشکيل مي‌داد و اين نشان مي‌دهد که علم و فناوري در منظومه فکري ايشان يک «ابرراهبرد» براي اقتدار کشور بود.

ايشان همچنين جمعيت کشور را يکي از مؤلفه‌هاي اصلي قدرت ملي مي‌دانستند و نسبت به نرخ رشد جمعيت توصيه‌هاي جدي داشتند. از نگاه ايشان، اين موضوع بايد از مسير قانون‌گذاري پيگيري شود و مباحث مرتبط با جمعيت نيز در نظام آموزش‌وپرورش و آموزش عالي مورد توجه قرار گيرد.

رهبر شهيد نسبت به علوم نوظهور نيز اهتمام ويژه‌اي داشتند. توجه خاص به توسعه علوم شناختي و پيگيري تدوين ساختار، اساسنامه، تأمين اعتبار و تشکيل ستاد توسعه علوم‌شناختي، نشان‌دهنده نگاه آينده‌ساز و راهبردي ايشان به فناوري‌هاي نوين بود.

پشتيباني مستمر از مجموعه‌هاي علمي، زمينه‌ساز دستيابي ايران به جايگاه‌هاي ممتاز جهاني شد. اگر امروز پژوهشگاه رويان به مرجعي معتبر در حوزه درمان ناباروري و فناوري‌هاي پيشرفته سلول‌هاي بنيادي تبديل شده است، اين موفقيت نتيجه همين حمايت‌هاي راهبردي رهبر شهيد از علم و پژوهش است. مسيري که جمهوري اسلامي ايران در عرصه علم و فناوري پيموده، با هدايت و پشتيباني رهبر شهيد شکل گرفته و همين مسير، مبناي تحقق راهبرد

«ايران قوي» است؛ مفهومي که همواره از سوي ايشان مورد تأکيد قرار مي‌گرفت.

از نگاه رهبر شهيد، ايران قوي، ايراني برخوردار از علوم و فناوري‌هاي نوپديد، نوظهور و پيشرفته است؛ ايراني که بتواند در عرصه جهاني رقابت کند، دستاوردهاي علمي خود را در اختيار ساير ملت‌ها، به‌ويژه کشورهاي اسلامي، قرار دهد و دانشمنداني در تراز جهاني پرورش دهد که علاوه بر حضور مؤثر در مجامع علمي بين‌المللي، گره‌گشاي مسائل و نيازهاي کشور نيز باشند.