آمار عجيب از خانوارهاي تک‌نفره در ايران

بعد از بريتانيا، ژاپن هم دست به تشکيل وزارت تنهايي زد و براي آن وزير تعيين کرد. چراکه به خصوص بعد از شيوع کرونا آمار خودکشي در اين کشور افزايش چشمگيري پيدا کرد و مزيد بر پيري جمعيت شد.

به گزارش همشهري آنلاين، طبق آخرين سرشماري که مربوط به سال 1395 مي‌شود، در حال حاضر حدود 25 ميليون خانوار در ايران وجود دارد که حدود 13 درصد از کل خانوارها، «تک‌نفره» هستند؛ يعني تنها و مجردي زندگي مي‌کنند.

جمعيت‌شناسان مي‌گويند تمايل به زيست تک‌نفره فقط مربوط به مجرد ماندگان بالاي 35 سال يا زوج‌هايي که از هم جدا مي‌شوند، نيست و بين جوانان زير 30 سال هم افزايش ‌يافته است. البته به دليل مشکلات اقتصادي، کم نيستند جواناني که دور زندگي مجردي را خط کشيده و به اجبار به خانه والدين خود بازگشته‌اند اما اين موضوع هنوز منجر به کاهش آمار خانوارهاي يک‌نفره نشده است.

تحقيقات بين‌المللي نشان مي‌دهد افرادي که تنها زندگي مي کنند، 1.5 تا 2.5 برابر بيشتر از افراد ديگر در معرض ابتلا به يکي از شايع‌ترين نوع بيماري‌هاي رواني قرار دارند. اين بيماري‌هاي رواني شامل افسردگي، ترس، اختلال وسواس، اضطراب و ... مي‌شود و تمام گروه‌هاي سني و جنسيت‌ها را هم شامل مي‌شود.

کارشناسان معتقدند زندگي‌ مجردي علاوه بر اين که از عوامل بحران سالمندي در ايران در سال‌هاي آينده به شمار مي‌رود، مي‌تواند بيماري‌هاي روانيِ متعددي را نيز به دنبال داشته باشد. چراکه هرچقدر تنهاتر و بسته‌تر و منزوي‌تر زندگي را بگذرانيم و ارتباطات اجتماعي کافي نداشته باشيم، ذهن و روان ما بيشتر در تنگنا قرار خواهد گرفت و حتي جسم را نيز دچار مشکلات و بيماري‌هاي فراواني خواهد کرد.

بعضي تحقيقات مي‌گويند تنهايي خطر مرگ زودرس را نيز به دنبال دارد. چراکه هيچ انساني به دليل آفرينش خاصش تمايل ندارد تا پايان عمر تنها بماند.

البته دکتر عليرضا تبريزي، روانشناس در گفتگو با همشهري به اين موضوع اشاره مي‌کند که لزوما تنها بودن و تنها زندگي کردن نمي‌تواند مشخص کند که ما درگير اختلال خاصي مي‌شويم يا نمي‌شويم. چيزي که اهميت دارد، «کيفيت زندگي ما در زندگي مجردي و زندگي متأهلي» است. ممکن است ما متأهل باشيم و کيفيت زندگي بالايي را تجربه کنيم و ممکن است کيفيت پاييني را تجربه کنيم. همين اتفاق در زندگي مجردي هم رخ مي‌دهد. پس بايد ببينيم چه چيزي در زندگي مجردي و متأهلي اهميت دارد و کيفيتش را بالا يا پايين مي‌برد.

دکتر تبريزي مي‌گويد: گذشته از اين حرف، مقالات و تحقيقات زيادي در دنيا انجام شده که نشان مي‌دهد طول عمر متأهل‌ها از طول عمر مجردها بيشتر است و اميد به زندگي در افراد متأهل بيشتر است. هرچند زندگي مجردي ممکن است ظاهرا خيلي جذاب به نظر برسد، اما نداشتن يک همدم و هم‌صحبت پايدار که بتواند چند ده سال کنار آدم باشد، مي‌تواند براي خيلي از افراد زجرآور باشد. مگر اين که فرد آن را انکار کند.

اين روانشناس ادامه مي‌دهد: از طرف ديگر، شايد تنها بودن بتواند دردسرهايي را ايجاد کند، اما لزوما اين طور نيست که باعث ايجاد يک اختلال رواني خاصي شود. براي رسيدن به اين نتيجه بايد کيفيت تنهايي و تأهل فرد بررسي شود. بايد ببينيم معيارهاي يک فرد براي زندگي شاد و خوب چيست و بر اساس آن معيارها تصميم بگيريم که آن آدم بهتر است مجرد زندگي کند يا متاهل باشد. مثلا يک نفر معيارش رفاه بيشتر است، يکي آزادي بيشتر. براي هرکس متفاوت است.

دکتر تبريزي مي‌گويد: درمجموع تنها زندگي کردن مي‌تواند احساس افسردگي، اضطراب و غم فراوان توليد کند. حالا اين غم فراوان منجر به افسردگي بشود يا نشود، جاي بحث دارد. درکل اضطراب و غم زياد مي‌تواند خود را به شکل‌هاي مختلف نشان بدهد. مثلا مي‌تواند خود را با احساسات ديگر مثل پرخاشگري نشان دهد. دليلش هم اين است که انسان موجودي اجتماعي است و نبودنش در اجتماع برايش آزاردهنده است و خانواده، بخشي از اين اجتماع است و نداشتن خانواده ممکن است اين بخش از نيازش را تحت تاثير قرار دهد و آزارش دهد.

تنهايي آلزايمر مي‌آورد؟

برخي از افراد، تنهايي را دوست دارند و در عين حال مي‌ترسند که تنها ماندن منجر به بروز بيماري‌ها و اختلالات رواني در آنها شود. در بين بسياري از مردم اين شايعه وجود دارد که تنهايي آلزايمر مي‌آورد.

دکتر مُنا کَروندي، روانپزشک و متخصص اعصاب و روان در اين خصوص به همشهري مي‌گويد: «اين که تنهايي و تنها زندگي کردن به تنهايي بتواند به عنوان يک عامل منجر به بروز آلزايمر شود، نه اين طور نيست و اين اتفاق نخواهد افتاد.»

دکتر کروندي ادامه مي‌دهد: «اين که فرد به يک بيماري مبتلا شود، بستگي به فاکتورهاي خطري دارد که براي آن بيماري مطرح است. فراموشي انواع مختلفي دارد اما ما به صورت عمومي فقط آلزايمر را مي‌شناسيم. ولي دمانس يا فراموشي انواع زيادي دارد.»

اين روانپزشک مي‌گويد: «آن نوع فراموشي که از نوع آلزايمر است، معمولا يک ريشه ژنتيک دارد و يک سري از بيماري‌هاي اعصاب و روان مثل افسردگي‌ها و اختلال دوقطبي اگر درمان نشوند، ريسک‌هايي براي ابتلا به آلزايمر به شمار مي‌روند. اگر فراموشي را از نوع فراموشي‌هاي عروقي در نظر بگيريم که اسم‌شان آلزايمر نيست و به آنها دمانس عروقي مي‌گويند، آنها هم يک سري ريسک‌فاکتورها مثل افزايش وزن، چربي خون و مشکلات عروقي دارند که به عنوان ريسک‌فاکتورهاي بيماري آلزايمر مطرح مي‌شوند.»

دکتر کروندي ادامه مي‌دهد: «اگر فرد حالتي داشته باشد که به دليل افسردگي، حس تنها بودن داشته باشد و افسردگيش درمان هم نشود، اين مي‌تواند ريسک ابتلا به آلزايمر را براي فرد افزايش دهد. ولي تنهايي معمولا به اين صورت به وجود مي‌آيد که فردي که مبتلا به آلزايمر مي‌شود، معمولا از اجتماع فاصله مي‌گيرد، ارتباطات بين فرديش محدود مي‌شود، فعاليت‌هاي اجرايي و اداره امور مالي و روابط بين فردي را نمي‌تواند اداره کند و اين تنها گذاشته شدن توسط ديگران، خطر پيشرفت آلزايمر را بيشتر مي‌کند. يعني فردي که آلزايمر داشته باشد و تنها گذاشته بشود يا ارتباطات خود را محدود کند، بيماري آلزايمرش پيشرفت مي‌کند.»

اين متخصص اعصاب و روان توضيح بيشتري مي‌دهد و مي‌گويد: «اگر فرد ارتباطات بين فردي و اجتماعي‌اش محدود شود، کسي را نبيند، اخبار گوش ندهد، با کسي مراودات مالي نداشته باشد و نتواند مثلا از اپليکيشن‌ها استفاده کند، فعاليت‌هاي اجرايي مغز کاهش پيدا مي‌کند و فعاليت مغز کم يا ضعيف بشود، خطر پيشرفت آلزايمر بيشتر مي‌شود. اما اين که «تنهايي» به تنهايي بتواند به عنوان يک عامل منجر به آلزايمر عمل کند، خير، اين طور نيست و اين اتفاق نخواهد افتاد.»

هرچقدر تنهاتر، ابتلا به دمانس‌ها بيشتر

معصومه صالحي، مديرعامل انجمن آلزايمر ايران هم در گفتگو با همشهري و در پاسخ به اين سوال که يا تنها زندگي کردن و تنها ماندن در ابتلا به آلزايمر موثر است، مي‌گويد: «تنهايي مي‌تواند منجر به افسردگي شود و افسردگي هم يکي از عوامل يا ريسک‌فاکتورهاي بيماري آلزايمر است.»

به گفته صالحي، «هرچقدر ارتباطات اجتماعي‌ شخص بيشتر باشد، بيشتر در جمع‌ها باشد و فعاليت‌هاي اجتماعي بيشتري داشته باشد، هورمون‌هايي که در بدن بر اثر رضايت فرد از خودش ترشح مي‌شود، باعث مي‌شود شخص کمتر دچار افسردگي و ديگر انواع دمانس شود.»

صالحي مي‌گويد: «آلزايمر يک نوع دمانس است. دمانس يا زوال عقل، گروهي از علائم است که بر وظايف شناختي ذهني مثل حافظه و استدلال تأثير مي‌گذارد. دمانس يا زوال عقل يک اصطلاح چتري است که بيماري آلزايمر، يکي از زيرمجموعه‌هاي آن است. حدود 70 درصد از دمانس‌ها را بيماري آلزايمر تشکيل مي‌دهد و 30 درصد ديگر را دمانس‌هاي ديگر مثل افسردگي و ... .»

3 ميليون خانوار تک‌نفره در ايران داريم

شماري از جمعيت‌شناسان مي‌گويند آمار خانوارهاي تک‌نفره در ايران طي سال‌هاي اخير رشد چشمگيري داشته است، اما صالح قاسمي، جمعيت‌شناس و دبير مرکز مطالعات راهبردي جمعيت کشور در اين رابطه به همشهري مي‌گويد: «اتفاقا اين آمار طي دهه گذشته تفاوت زيادي پيدا نکرده و نوسان زيادي نداشته و افزايش يا کاهش شديدي را تجربه نکرده است. علتش هم اين است که با توجه به اين که جمعيت افرادِ در سن ازدواج خيلي تغيير نکرده و لذا ازدواج جزو وقايع چهارگانه‌اي است که همچنان مثل قبل در حال وقوع است. درضمن درست است که در مقابلِ سالمنداني که تنها زندگي مي‌کردند و فوت شدند، جواناني را داريم که به زندگي مجردي رو آورده‌اند و خانه مجردي و مستقل دارند و تنها زندگي مي‌کنند اما در عين حال پديده ديگري هم در حال وقوع است و آن اين است که به واسطه رکود اقتصادي و افزايش شديد مسکن و اجاره‌بها تعداد زيادي از جوانان که قبلا خانه و زندگي مستقل داشتند، يا به هم‌خانگي با افراد ديگر رو آورده‌اند يا به خانه والدين خود برگشته‌اند و همين باعث شده که آمار خانوارهاي يک‌نفره طي دهه گذشته نوسان زيادي نداشته باشد.»

به گفته دبير مرکز مطالعات راهبردي جمعيت کشور، «در حال حاضر حدود 25 ميليون خانوار در ايران داريم که 12 تا 13 درصد از اين تعداد خانوارهاي تک‌نفره هستند. خانوار تک‌نفره يعني خانواري که تنها از يک عضو تشکيل مي‌شود و شامل گروه‌هاي مختلف مي‌شود؛ مثلا کساني که هرگز ازدواج نکرده‌اند، يا ازدواج کرده و طلاق گرفته‌اند و حالا تنها زندگي مي‌کنند، کساني که ازدواج کرده‌اند اما به واسطه فوت همسر دارند تنها زندگي مي‌کنند، همچنين کساني که پس از فوت همسر يا طلاق، تجرد اختياري دارند و به اختيار خود خواسته‌اند که تنها زندگي کنند. مجموع اينها حدود 13 درصد و معادل 3 ميليون خانوار مي‌شوند.»

قاسمي مي‌گويد: «بخش زيادي از خانوارهاي تک‌نفره کساني هستند که در سن سالمندي به واسطه فوت همسر تنها شده‌اند و تنها زندگي مي‌کنند. بقيه در گروه‌هاي سني ديگر هستند. از جمله جوانان.»