ايران در جمع 30 کشور؛ فناوري نگهداري طولاني‌مدت خون‌هاي نادر

در چنين شرايطي، تفاوت آنتي‌ژن‌هاي سطح گلبول‌هاي قرمز مي‌تواند جست‌وجو براي يافتن خون مناسب را به فرايندي تخصصي و زمان‌بر تبديل کند؛ فرايندي که در آن، شناسايي افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر و نگهداري خون آنها براي سال‌هاي طولاني، نقشي تعيين‌کننده در دسترسي اين دسته از بيماران به خون موردنياز دارد.

به گفته رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون، برخلاف خون معمولي که حداکثر 35 روز قابليت نگهداري دارد، خون‌هاي نادر با استفاده از روش‌هاي مختلف تا 10 سال امکان نگهداري دارند. شناسايي اهداکنندگان، حفظ ذخاير و دعوت مستمر از افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر براي اهداي خون، در تأمين نياز بيماران اهميت دارد.

گروه خوني چيست؟ 

دکتر مهدي کرباسي‌زاده رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون درباره تعريف گروه‌هاي خوني اظهار کرد: گروه‌هاي خوني، ترکيب‌هاي مختلفي از پروتئين‌ها و آنتي‌ژن‌هاي موجود بر سطح گلبول‌هاي قرمز است که توسط هسته سلول کد مي‌شود. تمام اين موارد جزو صفاتي هستند که از پدر و مادر به فرزندان به ارث مي‌رسد. بنابراين، گروه خوني هر فردي انعکاسي از گروه خوني پدر و مادر خود است. اين رشته‌هاي پروتئيني، انواع مختلفي هستند که گروه‌هاي خوني را تشکيل مي‌دهند.

از گروه‌هاي خوني نادر تا بسيار بسيار نادر

او درباره گروه‌هاي خوني نادر و بسيار نادر توضيح داد:  اين احتمال وجود دارد ترتيب و توالي رشته‌هاي پروتئيني به‌نحوي باشد که فراواني آنها در جامعه «کم» يا «بسيارکم» شود. بر اين اساس، گروه‌هاي خوني «نادر»، «بسيار نادر»، «کمياب»، «بسيار کمياب» و «ناياب» ايجاد شود. گروه‌هاي خوني نادر، گروه‌هايي هستند که يک نفر از هر 5هزار نفر داراي آن گروه خوني باشد و همچنين گروه‌هاي خوني بسيار نادر به گروه‌هايي گفته مي‌شود که يک نفر در بيش از 10هزار نفر داراي آن گروه باشد.

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون ادامه داد: شرايط آماري برخي گروه‌هاي خوني به نحوي است که يک نفر در يک ميليون نفر يا 6 ميليون نفر داراي آن گروه خوني است؛ که در چنين شرايطي سخن از گروه‌هاي خوني بسيار بسيار نادر به ميان مي‌آيد.

دسترسي سخت به گروه‌هاي خوني نادر

کرباسي‌زاده درباره اهميت گروه‌هاي خوني نادر توضيح داد: اگر فردي داراي گروه خوني نادر به تزريق خون نياز داشته‌باشد، بايد خون سازگار با همان گروه خوني براي او تامين شود. دسترسي به گروه‌هاي خوني نادر برخلاف گروه‌هاي خوني شايع سخت است؛ چراکه يافتن افراد داراي گروه خوني نادر در جامعه و تامين خون موردنياز کار ساده‌اي نيست.

استفاده از روش‌هاي مختلف براي نگهداري طولاني خون‌هاي نادر

اين دکتراي علوم‌آزمايشگاهي درباره نگهداري فرآورده‌هاي خوني اظهار کرد: حداکثر عمر يک واحد خون معمولي به شرط رعايت زنجيره سرد حداکثر به مدت 35 روز است. گروه‌هاي خوني نادر نه تنها به‌سختي پيدا مي‌شوند، بلکه مصرف محدودي نيز دارند و امکان نگهداري اين گروه‌هاي خوني به شکل مايع براي مدت‌زمان طولاني وجود ندارد.

نگهداري طولاني‌مدت خون نادر با حفظ سلامت و کيفيت خون

او درباره روش‌هاي نگهداري از خون‌هاي نادر توضيح داد: با توجه به اينکه مصرف خون‌هاي نادر محدود است، از روش‌هايي به منظور نگهداري طولاني‌مدت اين گروه‌هاي خوني با حفظ سلامت و کيفيت خون بهره مي‌گيريم. استفاده از مواد نگهدارنده و آماده‌سازي خون بر اساس پروتکل مشخص براي نگهداري در شرايط انجماد، روشي است که در سراسر دنيا به‌کار گرفته مي‌شود.

نگهداري از خون نادر در دماي منفي 65 تا منفي 85

کرباسي‌زاده ادامه داد: بر اساس استانداردهاي بين‌المللي، هنگامي که خون با ماده نگهدارنده مناسب آماده و منجمد مي‌شود، مي‌تواند تا 10 سال در فريزر نگهداري شود؛ مشروط بر اينکه دما در محدوده تعيين‌شده باقي بماند. دماي مورد قبول براي انجماد خون بين منفي 65 تا منفي 85 درجه سانتي‌گراد است.

دماي مناسب براي نگهداري خون منجمد

او با بيان اينکه کنترل دما در تمام مدت نگهداري اهميت دارد، توضيح داد: دماي فريزرها بايد به‌صورت 24 ساعته رصد و  پايش شود تا از محدوده استاندارد خارج نشود. به طور مثال، دماي منفي 50 درجه سانتي‌گراد که از نظر عمومي بسيار سرد محسوب مي‌شود، اما براي نگهداري خون منجمد قابل قبول نيست؛ چراکه کم‌ترين دماي مورد قبول براي نگهداري از خون‌هاي منجمد منفي 65 درجه سانتي‌گراد است.

اهميت شناخت گروه‌هاي خوني

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون درباره اهميت شناخت گروه‌هاي خوني توضيح داد: در گذشته، پزشکان با بيماراني مواجه مي‌شدند که به دليل از دست دادن خون به تزريق خون نياز داشتند، اما رعايت نکردن سازگاري گروه‌هاي خوني، که در آن زمان شناخت کافي از آن وجود نداشت، مي‌توانست پيامدهاي بسيار شديدي داشته باشد و حتي به مرگ بيمار منجر شود. انسان‌ها در گذر زمان به اين نتيجه رسيدند که گروه‌هاي خوني تفاوت‌هايي دارد و در هنگام تزريق خون بايد در کانون توجه قرار گيرد.

تعداد بالاي گروه‌هاي فرعي خون

او با بيان اينکه گروه‌هاي خوني اصلي براي مردم شناخته شده است، توضيح داد: گروه خوني ABO از شناخته‌شده‌ترين سيستم‌هاي گروه خوني است که گروه‌هاي خوني A، B، AB و O قرار دارند. اگرچه اغلب مردم فقط گروه‌هاي خوني نادر را مي‌شناسند، اما گروه خوني ABO فقط يکي از سيستم‌هاي گروه خوني اصلي است؛ در حالي که تعداد زيادي گروه‌هاي خوني فرعي داريم.

48 گروه سيستم خوني شناخته شده

کرباسي‌زاده با بيان اينکه 48 گروه سيستم خوني شناخته شده داريم، توضيح داد:  هرکدام از سيستم‌ گروه خوني، زيرگروه و زيرمجموعه دارد که مهر تاييدي براي سازوکار پيچيده گروه‌هاي خوني است. در اين ميان، برخي گروه‌ها خاصيت آنتي‌ژنيک «کمتري» و «بيشتري» دارند. به طور معمول،  اغلب گروه خوني ABO و عامل Rh در تزريق خون معمول مورد توجه قرار مي‌گيرد و به طور معمول تمام زيرگروه‌ها بررسي نمي‌شوند؛ اما بررسي آنتي‌ژن‌ها براي برخي افراد مانند بيماران مبتلا به سرطان و تالاسمي بسيار حائز اهميت است.

ضرورت توجه به زيرگروه‌هاي خوني براي بيماران

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون با بيان اينکه بيماران مبتلا به تالاسمي به دريافت مکرر خون نياز دارند، گفت: اگر زيرگروه‌هاي خوني در اين افراد رعايت نشود، بدن آنها به‌تدريج واکنش نشان مي‌دهد. اين وضعيت از برخي جهات شبيه به پيوند بافت زيرگروه‌هاي خوني است؛ اگر سازگاري بافت‌ها پيش از پيوند بررسي نشود، ممکن است پيامدهاي نامطلوبي مانند پس زدن پيوند رخ دهد و نتيجه مورد انتظار حاصل نشود.

او ادامه داد: خون را مي‌توان مانند يک بافت در نظر گرفت که به شکل مايع است. اگر گروه‌هاي خوني اصلي و فرعي در هنگام تزريق خون رعايت نشوند، مي‌تواند سبب ايجاد واکنش‌هاي ناشي از انتقال خون شود. اين واکنش‌ها مي‌توانند از عوارض خفيفي مانند تب و لرز تا عوارض بسيار شديد و حتي مرگ متغير باشند. بنابراين، توجه به گروه‌هاي خوني و سازگاري آنها ضروري است.

اين دکتراي علوم‌آزمايشگاهي با بيان اينکه برخي گروه‌هاي خوني بسيار نادر هستند، گفت: اگرچه برخي گروه‌هاي خوني بسيار نادر هستند، اما سازگاري دقيق گروه خوني بايد حفظ شود. به دليل اينکه يافتن خون سازگار براي بيماران داراي گروه‌هاي خوني نادر دشوار است، ايجاد بخش‌هاي تخصصي خون‌هاي نادر و فراهم کردن امکان نگهداري طولاني‌مدت حائز اهميت قلمداد مي‌شود.

برخورداري 30 کشور از تجهيزات نگهداري خون‌هاي نادر

گليسروليزه کردن خون‌هاي نادر

کرباسي‌زاده با بيان اينکه فقط 30 کشور از تجهيزات نگهداري و سيستم نگهداري طولاني‌مدت خون‌هاي نادر برخوردار هستند، گفت: ايران، يکي از کشورهايي است که توانايي طولاني‌مدت نگهداري از خون‌هاي نادر را دارد. يک خون مايع به مدت 35 روز قابليت نگهداري دارد اما خون‌هاي نادر بايد براي مدت‌زمان طولان نگهداري شوند. ماده «گليسرول» که ماده‌اي نگهدارنده است به صورت تدريجي به گلبول قرمز خون‌هاي نادر اضافه مي‌شود و خون در اصطلاح «گليسروليزه» مي‌شود.

نگهداري خون‌هاي نادر منجمد در بسته‌هاي فلزي

او ادامه داد: پس از گليسروليزه شدن خون، با نسبت مشخصي در کيسه‌هاي ويژه‌اي قرار مي‌دهيم تا در برابر شرايط بسيار سرد فريزرها مقاوم باشد. به دليل اينکه کيسه خون در حالت انجماد شکننده است، يک بسته‌بندي فلزي نيز براي محافظت از آن در نظر گرفته مي‌شود. سپس اين کيسه‌ها در فريزرهاي مخصوص قرار مي‌گيرند تا در شرايط دمايي استاندارد نگهداري شوند.

فرايند آماده‌سازي خون‌هاي منجمد براي تزريق به بيماران

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون گفت: هنگامي که خون موردنياز يک بيمار باشد، کيسه از فريزر خارج و خون ذوب مي‌شود. به دليل اينکه گليسرول براي بدن سمي است، بايد اين ماده پيش از تزريق از خون جدا شود. به اين فرايند، گليسرول‌زدايي گفته مي‌شود. در اين مرحله، با استفاده از يک فرايند مشخص و دستگاه‌هاي موردنياز، گليسرول به‌تدريج از خون جدا مي‌شود.

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون تصريح کرد: پس از اگليسرول‌زدايي، گلبول‌هاي قرمز در محلولي شامل سرم فيزيولوژي قرار مي‌گيرد در نهايت، خون آماده‌شده به بيمارستان‌ها و مراکز درماني ارسال مي‌شود تا به‌عنوان خون گليسرول‌زدايي‌شده به بيمار نيازمند تزريق شود.

روش‌هاي شناسايي افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر

اين دکتراي علوم‌آزمايشگاهي درباره روش‌هاي شناسايي افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر گفت: شناسايي افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر با چند روش انجام مي‌شود. شناسايي افراد در فرايند اهداي خون، روش نخست شناسايي افراد داري گروه‌هاي خوني نادر به حساب مي‌آيد. هنگامي که فردي به پايگاه انتقال خون مراجعه مي‌کند، آزمايش‌هاي مربوط به سلامت اهداکننده و بررسي بيماري‌هاي قابل انتقال از طريق خون انجام مي‌شود؛ افزون بر اين آزمايش‌ها، گروه‌هاي خوني نيز بررسي مي‌شوند. اين احتمال که فرد داراي گروه خوني نادر باشد و شناسايي شود، وجود دارد.

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون ادامه داد: در صورت لزوم، آزمايش‌هاي تأييدي انجام مي‌شود و نمونه خون به بخش ايمونوهماتولوژي ستاد مرکزي سازمان انتقال خون ارسال مي‌شود تا گروه خوني فرد به‌طور کامل تاييد شود.

او گفت: افراد داراي سابقه اهداي خون که گروه خوني نادر آنها مشخص شده در سازمان انتقال خون پرونده دارند. مادامي که به گروه‌هاي خوني نادر احتياج داشته باشيم از افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر دعوت مي‌کنيم به پايگاه انتقال خون مراجعه و خون اهدا کنند.

کرباسي‌زاده درباره روش‌هاي ديگر شناسايي افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر توضيح داد: روش ديگر شناسايي افراد در بيمارستان‌ها و به هنگام بررسي سازگاري خون براي بيمار انجام مي‌شود. هنگامي که تصميم بر اين است که فردي تحت عمل جراحي قرار گيرد يا بنا به هر دليلي به تزريق خون نياز داشته باشد، پزشک درخواست آزمايش سازگاري «Cross match» را صادر مي‌کند. نمونه خون بيمار و خون کيسه‌هاي اهدايي در کنار يکديگر  مورد بررسي قرار مي‌گيرند تا مشخص شود آيا با يکديگر سازگاري دارند يا خير؟ پس از تاييد سازگاري، تزريق خون انجام مي‌شود.

او ادامه داد: گاهي‌اوقات، با وجود مشخص بودن گروه خوني اصلي بيمار، خون سازگار براي او پيدا نمي‌شود. به طور مثال، گروه خوني فرد - مثبت است، اما اين احتمال وجود دارد که هيچ‌کدام از کيسه‌هاي خون اهدايي با وجود بررسي چندين کيسه خون - با خون بيمار سازگار نباشد. در چنين شرايطي، احتمال وجود يک گروه خوني خاص مطرح مي‌شود و نمونه خون بيمار براي بررسي‌هاي تخصصي به سازمان انتقال ارسال مي‌شود تا به پرسش «آيا فرد داراي گروه خوني نادر است؟» پاسخ داده شود.

1500 پرونده افراد داراي گروه خوني نادر در سازمان انتقال خون

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون درباره تعداد افراد شناسايي‌شده داراي گروه خوني نادر گفت: در حال حاضر، حدود يک‌هزار و 500 پرونده از افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر در اختيار داريم. اين پرونده‌ها طي سال‌هاي مختلف تشکيل شده‌اند و تعداد آنها نيز به‌طور مستمر افزايش مي‌يابد. تعداد 1500 پرونده به معناي امکان دريافت خون از تمام افراد نيست؛ چرا که برخي از اين افراد نمي‌توانند بنا به دلايل مختلف مانند اتبلا به تالاسمي خون اهدا کنند. برخي ديگر نيز در قيد حيات نيستند يا به سنين بالاتر رسيده‌اند و ديگر امکان اهداي خون ندارند. با اين حال، اطلاعات و پرونده‌هاي اين افراد در دسترس قرار دارد.

حدود 350 واحد در بانک خون‌هاي نادر

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون درباره ذخاير بانک خون‌هاي نادر توضيح داد: در حال حاضر، حدود 350 واحد خون از گروه‌هاي خوني مختلف به‌صورت منجمد در بانک خون‌هاي نادر نگهداري مي‌شود. در حال حاضر، از هر يک از اين گروه‌هاي خوني نيز تعدادي واحد به‌صورت منجمد نگهداري مي‌شود. هنگامي که بيمارستان و پزشک درخواست خون مي‌کنند و گروه خوني خاص بيمار تأييد مي‌شود، براي آماده‌سازي خون موردنياز او اقدام مي‌کنيم.

شناخته‌شده‌ترين گروه خوني نادر

او درباره گروه‌هاي خوني نادر گفت: گروه خوني بمبئي، يکي از شناخته‌شده‌ترين گروه‌هاي خوني نادر است شايد نام اين گروه خوني براي مردم آشنا باشد. بررسي‌ها نشان مي‌دهد يک نفر از هر يک تا دو ميليون نفر داراي گروه خوني بمبئي است. گروه خوني Rhnull از ديگر گروه‌هاي خوني نادر است که آنتي‌ژن‌هاي سيستم گروه خوني Rh ندارند. اين گروه خوني بسيار نادر است و در برخي منابع از آن با عنوان گروه خوني طلايي ياد مي‌شود. فراواني اين گروه خوني به‌ نحوي است که يک نفر از هر شش ميليون نفر، ممکن است اين گروه خوني را داشته
باشد.

وضعيت گروه‌هاي خوني نادر در برخي استان‌ها

کرباسي‌زاده درباره وضعيت پراکندگي گروه‌هاي خوني نادر در ايران توضيح داد: بسياري از ويژگي‌هاي ژنتيکي مانند ويژگي‌هاي ظاهري در مناطق مختلف تفاوت‌هايي دارند، گروه‌هاي خوني نيز از اين قاعده پيروي مي‌کنند. تعداد بيماران و افراد اهداکننده گروه‌هاي خوني خاص در برخي مناطق کشور بيشتر است؛ به طور مثال، چنين شرايطي در استان‌هاي خوزستان، سيستان‌ و بلوچستان و بوشهر وجود دارد.

افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر از اهداي خون غافل نشوند

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون با بيان اينکه ذخاير خوني بسيار اهميت دارد، گفت:  افراد اهداکننده داراي گروه خوني نادر جزو ذي‌نفعان اهداي خون به حساب مي‌آيند، چرا که اين احتمال وجود دارد که بنا به هردليلي در يک زمان نامشخص به خون احتياج داشته باشند. بنابراين، اهداي خون فقط براي کمک به يک بيمار ديگر نيست و مي‌تواند در آينده براي خود فرد نيز اهميت داشته باشد. همواره به افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر توصيه مي‌کنيم با توجه به استانداردها و شرايط جسماني خود، دست‌کم سالي يک يا دو بار خون اهدا کنند تا بتوانيم ذخاير موردنياز را در اين بخش نگهداري کنيم.

پاسخگوي نياز مراکز درماني بوده‌ايم

استفاده از خون تازه در برخي موارد

کرباسي‌زاده ادامه داد: با افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر در ارتباط هستيم و آنها را با روش‌هاي مختلف به اهداي خون ترغيب مي‌کنيم؛ اما به دليل محدود بودن تعداد اين افراد و دشواري جايگزيني ذخاير در موارد لازم از روش تامين خون تازه نيز استفاده مي‌کنيم.

رئيس بخش انجماد خون و گروه‌هاي خوني نادر سازمان انتقال خون درباره تامين خون موردنياز مراکز درماني گفت: خوشبختانه، تمام درخواست‌هاي مراکز درماني را پاسخ داده‌ايم. موارد بسيار محدودي که با شرايط خاصي مواجه شده‌ايم از روش‌هاي ديگر استفاده کرده‌ايم. تامين خون تازه، يکي از روش‌هايي است که در کنار استفاده از ذخاير خون منجمد به کار مي‌بريم؛ در چنين شرايطي، فردي که داراي گروه خوني نادر است براي اهداي خون فراخوان مي‌شود. پس از انجام آزمايش‌هاي مربوط به سلامت خون و تاييد گروه خوني، خون اهدايي براي تزريق به بيمارستان ارسال مي‌شود.

تبادل خون‌هاي نادر ميان کشورها

او با بيان اينکه نقل و انتقال خون بين کشورها محدوديت دارد، توضيح داد: محدوديت‌ها به دليل مسائل ژنتيکي و مشکلات انتقال يک واحد خون از يک کشور به کشور ديگر است. سابقه ارسال خون به کشور ديگر داشته‌ايم؛ به طور مثال، عمان يکي از کشورهايي است که خون ارسال کرده‌ايم. همچنين موارد محدودي داشته‌ايم که به دليل در دسترس نبودن يک گروه خوني خاص در بازه زماني نياز به آن گروه نسبت به وارد کردن گروه خوني مورد نياز اقدام کرده‌ايم. ترجيح سازمان انقال خون بر اين است  که بنا به دلايل مختلف و تا حد امکان از خون‌هاي موجود در داخل کشور استفاده کنيم.

اين دکتراي علوم‌آزمايشگاهي در بخش پاياني صحبت‌هايش تاکيد کرد: افراد داراي گروه‌هاي خوني نادر، اهداي خون را به دست فراموشي نسپارند تا بتوانند به خود و ديگر افراد داراي گروه خوني مشابه کمک کنند. سازمان انتقال خون، امانت‌دار خون‌هاي نادر است و براي نگهداري از اين ذخاير در بهترين شرايط تلاش مي‌کند تا  به فرد نيازمند دريافت خون برساند.