افسردگي شايع‌ترين اختلال رواني ايراني‌ها

دکتر محمدرضا شالبافان در نشست خبري هفته سلامت روان با اشاره به بحران‌هاي مختلف سال گذشته و ضرورت توجه به پيامدهاي رواني و اجتماعي آنها بيان کرد: از ابتداي سال 1404 و حتي پيش از آن، با وقوع حادثه بندر شهيد رجايي، موضوع مديريت بحران و پاسخگويي به نيازهاي سلامت رواني و اجتماعي آسيب‌ديدگان در دستور کار معاونت بهداشت وزارت بهداشت قرار گرفت و اقدامات متعددي در اين زمينه انجام شد.

او با اشاره به گستردگي خدمات ارائه‌شده افزود: از زمان آغاز جنگ رمضان تاکنون، در مجموع 3 ميليون و 200 هزار نفر تحت غربالگري و خدمات تخصصي سلامت روان قرار گرفته‌اند و حدود 700 هزار نفر نيازمند مداخلات روانشناسي بودند.

ثبت روزانه 5 هزار تماس با خط مشاوره سلامت روان

شالبافان درباره خدمات مشاوره‌اي در شرايط بحران هم توضيح داد: در ميانه جنگ رمضان، لاين 9 سامانه تلفني 190 فعال و به ارائه خدمات سلامت روان در شرايط بحران اختصاص داده شد. اين خدمت با وجود نوپا بودن، مورد استقبال مردم قرار گرفت؛ به‌طوري‌که در برخي روزها تعداد تماس‌ها به 5 هزار مورد رسيد.

به گفته اين مسئول، خدمات سلامت روان در اين مدت به گروه‌هاي مختلفي ارائه شده؛ از جمله افرادي که در مناطق آسيب‌ديده و مورد حمله قرار داشتند، افرادي که به دلايل مختلف جسمي يا آسيب‌هاي ناشي از بحران به بيمارستان‌ها مراجعه کرده بودند و همچنين افرادي که با علائم اختلالات رواني به مراکز جامع خدمات سلامت مراجعه مي‌کردند.

او ادامه داد: با همکاري بخش‌هاي مختلف از جمله مرکز مديريت شبکه، غربالگري اختلال استرس پس از سانحه نيز به سامانه سيب اضافه شد تا در کنار غربالگري اضطراب، افسردگي و خطر خودکشي، امکان شناسايي اوليه افراد داراي علائم اين اختلال فراهم شود.

ضرورت توجه به اختلال استرس پس از سانحه

شالبافان در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به اهميت شنيدن روايت‌هاي افراد آسيب‌ديده از بحران‌ها گفت: جامعه نياز دارد که در سطوح مختلف، به‌ويژه در خانواده، فرصت شنيدن و شنيده شدن فراهم شود. شعار امسال سازمان جهاني بهداشت با محوريت «شنيدن روايت‌هاي جامعه؛ گامي براي عبور از بحران» نيز بر همين موضوع تأکيد دارد.

او افزود: در همين راستا پويش «بازگشت به آرامش پس از بحران» طراحي شده است تا به ارتقاي سلامت روان جامعه و کاهش پيامدهاي رواني بحران‌ها کمک کند.

اين مسئول با اشاره به ضرورت افزايش آگاهي عمومي درباره اختلال استرس پس از سانحه بيان کرد: اين اختلال ممکن است پس از تجربه حوادث و بحران‌هاي مختلف بروز کند و لازم است درباره آن بيشتر صحبت شود. مردم تا حدودي با اختلالاتي مانند اضطراب، افسردگي و وسواس آشنايي دارند، اما آگاهي عمومي درباره اختلال استرس پس از سانحه همچنان محدود است.

او همچنين با اشاره به نتايج مطالعات انجام‌شده درباره سواد سلامت روان در کشور گفت: سواد سلامت روان جامعه همچنان کافي نيست. نتايج آخرين مطالعات نشان مي‌دهد که آگاهي مردم درباره ضرورت دريافت کمک در صورت بروز مشکلات رواني و همچنين تشخيص برخي باورهاي نادرست و غيرعلمي، وضعيت نسبتاً مناسبي دارد، اما نگرش جامعه نسبت به افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکي همچنان نيازمند اصلاح است.

شالبافان ادامه داد: در برخي موارد حتي اعضاي خانواده از فرد مبتلا به اختلال روان‌پزشکي فاصله مي‌گيرند يا تمايلي به صحبت درباره بيماري او ندارند. تغيير اين وضعيت نيازمند توسعه فرهنگ گفت‌وگو، شنيدن و شنيده شدن در جامعه است.

افسردگي شايع‌ترين اختلال سلامت روان در کشور

مديرکل سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت در پاسخ به پرسشي درباره وضعيت اختلالات رواني و پوشش بيمه‌اي خدمات سلامت روان گفت: شايع‌ترين اختلال سلامت روان در کشور افسردگي است و از اين نظر وضعيت ايران مشابه بسياري از کشورهاي ديگر است.

او درباره پوشش بيمه‌اي خدمات روان‌شناسي و روان‌پزشکي نيز توضيح داد: بخش‌هاي مختلف وزارت بهداشت بايد توضيحات تخصصي خود را درباره وضعيت بيمه‌ها ارائه کنند، اما در حال حاضر خدمات روان‌درماني در مراکز دولتي تحت پوشش بيمه قرار دارد.

شالبافان تأکيد کرد: درباره خدمات روان‌شناسي و روان‌پزشکي در بخش خصوصي، لازم است سازوکارهاي نظارتي و اجرايي تقويت شود تا بتوانيم پوشش بيمه‌اي گسترده‌تري براي اين خدمات فراهم کنيم.

کمبود داروهاي اعصاب و روان نيازمند توجه جدي است

اين مسئول در پاسخ به پرسش ديگري درباره کمبود برخي داروهاي اعصاب و روان در کشور بيان کرد: تأمين داروهاي اين حوزه نيازمند توجه ويژه است و بخش‌هاي مختلف وزارت بهداشت در حال پيگيري مشکلات موجود هستند. انجمن‌هاي علمي نيز درخواست‌هاي خود را در اين زمينه مطرح کرده‌اند و وضعيت تأمين داروها را رصد مي‌کنند.

او ادامه داد: مشکلات عمومي صنعت دارو به دلايل مختلفي که پيش‌تر درباره آنها توضيح داده شده، بر تأمين برخي اقلام دارويي تأثير گذاشته است، اما به نظر مي‌رسد موضوع داروهاي روان‌پزشکي نيازمند توجه جدي‌تري باشد و اميدواريم مشکلات موجود در اين زمينه برطرف شود.

شالبافان با اشاره به امکان جايگزيني موقت برخي داروها گفت: هرچند در بعضي موارد امکان استفاده از داروهاي جايگزين وجود دارد، اما کمبود حتي يک قلم داروي روان‌پزشکي نيز مي‌تواند براي بيماران مشکل‌ساز باشد؛ زيرا برخي بيماران ممکن است نتوانند داروي ديگري را جايگزين داروي مصرفي خود کنند. به همين دليل ضروري است پوشش گسترده‌اي از داروهاي مورد نياز جامعه در دسترس باشد.

انگ اجتماعي اختلالات رواني همچنان نگران‌کننده است

مديرکل سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت در ادامه با اشاره به ضرورت کاهش انگ اجتماعي اختلالات رواني گفت: نگرش منفي و انگ مرتبط با بيماري‌هاي روان‌پزشکي همچنان يکي از نگراني‌هاي مهم در حوزه سلامت روان است و براي کاهش آن بايد از راهکارهاي مختلف استفاده کرد.

او افزايش سواد سلامت روان جامعه را يکي از مهم‌ترين اين راهکارها دانست و افزود: رسانه‌ها نقش مؤثري در افزايش آگاهي عمومي دارند. مردم بايد بدانند که بيماري‌هاي رواني نيز مانند بيماري‌هاي جسمي ممکن است براي هر فردي رخ دهند و ابتلا به اين بيماري‌ها به معناي ضعف فرد نيست.

شالبافان با تأکيد دوباره بر اهميت گفت‌وگو در خانواده و جامعه بيان کرد: ما معمولاً فرصت کمي به ديگران مي‌دهيم تا درباره مشکلات خود صحبت کنند و از سوي ديگر، خودمان نيز کمتر درباره مسائل و مشکلات رواني‌مان حرف مي‌زنيم. درحالي‌که شنيدن و شنيده شدن مي‌تواند نقش مهمي در بهبود سلامت روان داشته باشد.

او همچنين به اهميت به اشتراک گذاشتن تجربه‌هاي موفق درمان اشاره کرد و گفت: افرادي که براي درمان مشکلات سلامت روان خود اقدام کرده‌اند و تجربه مثبتي از روند درمان داشته‌اند، مي‌توانند با بيان تجربه‌هايشان به کاهش انگ اجتماعي اختلالات رواني کمک کنند.

اين مسئول در پايان تأکيد کرد: روان‌پزشکان و روان‌شناسان مسئوليت مهمي در بهبود سلامت روان جامعه بر عهده دارند، اما کاهش انگ اجتماعي تنها با اقدامات تخصصي محقق نمي‌شود و نيازمند تغيير نگرش عمومي و تقويت فرهنگ شنيدن و گفت‌وگو در جامعه است.

سراج؛ مسيري براي تکميل چرخه ارجاع

شالبافان يکي از اهداف اصلي برنامه سراج را ايجاد هماهنگي ميان دستگاه‌هاي مختلف و تکميل چرخه ارجاع دانست و گفت: اين برنامه در سطح ملي با مشارکت دستگاه‌هاي ذي‌نفع و در سطح شهرستان‌ها با هماهنگي بخش‌هاي مختلف و فرمانداري‌ها اجرا مي‌شود.

او ادامه داد: در مناطقي که برنامه سراج به‌صورت منسجم اجرا شده، گزارش‌هايي از کاهش بستري بيماران روان‌پزشکي، افزايش سواد سلامت روان، افزايش شناسايي بيماران و کاهش اقدام به خودکشي و خودکشي منجر به مرگ ارائه شده است. تحقق اين نتايج به همکاري و هم‌افزايي بخش‌هاي مختلف وابسته است.

مديرکل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت تأکيد کرد: حدود 75 تا 80 درصد عوامل مؤثر بر سلامت، از جمله سلامت روان، خارج از اختيار مستقيم وزارت بهداشت قرار دارند؛ ازاين‌رو، اين وزارتخانه علاوه بر ارائه خدمات، بايد براي جلب همکاري ساير دستگاه‌ها نيز مطالبه‌گري کند.

اين مسئول درباره تکميل نظام ارجاع گفت: در مناطقي که مراکز سراج فعاليت مؤثري دارند، بخش‌هايي مانند آموزش‌وپرورش در قالب برنامه نماد، سازمان بهزيستي و هلال‌احمر در شرايط بحراني مي‌توانند افراد نيازمند را به مسيرهاي مشخص دريافت خدمات تخصصي هدايت کنند. اين افراد مي‌توانند از خدمات روان‌پزشکي، روان‌شناسي و مددکاري اجتماعي در چارچوب اين برنامه بهره‌مند شوند.

شالبافان افزود: ارزيابي‌هاي انجام‌شده در برخي مناطق نشان مي‌دهد براي مشاهده نتايج پايدار اين برنامه، از جمله کاهش برخي پيامدهاي اختلالات رواني، ممکن است به دو تا سه سال اجراي منسجم اقدامات بين‌بخشي نياز باشد.

حمايت رواني از پزشکان و پرستاران در اولويت است

شالبافان در پاسخ به پرسشي درباره فشار رواني واردشده بر پزشکان، پرستاران و ساير کارکنان نظام سلامت گفت: کارکنان حوزه سلامت در بحران‌ها و حوادث دشوار، با وجود فشارهاي زيادي که خود متحمل مي‌شوند، به ارائه خدمات به مردم ادامه مي‌دهند؛ با اين حال، سلامت روان اين افراد نيز بايد به‌طور جدي مورد توجه قرار گيرد.

حدود سه هزار روان‌پزشک در کشور فعاليت مي‌کنند

شالبافان در پاسخ به پرسشي درباره تعداد روان‌شناسان و روان‌پزشکان کشور گفت: برآوردها نشان مي‌دهد حدود 100 هزار روان‌شناس عضو سازمان نظام روان‌شناسي و مشاوره هستند و نزديک به 300 هزار دانشجو نيز در اين حوزه تحصيل مي‌کنند؛ هرچند اين آمارها تقريبي است. از نظر تعداد نيروي انساني، وضعيت کشور در مقايسه با برخي کشورهاي هم‌تراز نامناسب نيست، اما کيفيت آموزش و مهارت‌هاي باليني فارغ‌التحصيلان بايد بيش از گذشته مورد توجه قرار گيرد. لازم است دانشگاه‌هاي تربيت‌کننده روان‌شناس، آموزش‌هاي خود را ارتقا دهند تا فارغ‌التحصيلان با نياز کمتري به آموزش تکميلي بتوانند خدمات تخصصي ارائه کنند.

مديرکل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت با اشاره به وضعيت روان‌پزشکان نيز گفت: برآورد تقريبي از فعاليت حدود سه هزار روان‌پزشک در کشور حکايت دارد. با وجود تربيت دستياران روان‌پزشکي در دانشگاه‌هاي مختلف، همچنان در برخي حوزه‌هاي تخصصي، از جمله روان‌پزشکي کودک و نوجوان، به تربيت نيروي بيشتر نياز داريم.

بررسي دوباره وضعيت سلامت روان جامعه

اين مسئول در پاسخ به پرسشي درباره آخرين وضعيت شيوع اختلالات رواني در استان‌هاي مختلف گفت: آخرين پيمايش کشوري که اطلاعات آن به‌طور گسترده منتشر شده، مربوط به سال 1401 است و بر اساس آن، افسردگي شايع‌ترين اختلال رواني در کشور به شمار مي‌رود.

مديرکل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت ادامه داد: مطالعات مشابه در بسياري از کشورها معمولاً در فاصله‌هاي هفت تا 10 ساله انجام مي‌شوند، اما با توجه به شرايط خاص کشور، برنامه‌ريزي‌ براي اجراي مطالعه جديد با همکاري بخش‌هاي پژوهشي وزارت بهداشت و دانشگاه‌هاي علوم پزشکي در حال انجام است.

شالبافان افزود: بررسي‌هاي اوليه نشان مي‌دهد مناطقي که در سال گذشته با بحران‌هاي بيشتري مواجه بوده‌اند، با افزايش مشکلات سلامت روان نيز روبه‌رو شده‌اند؛ با اين حال، براي اظهارنظر دقيق درباره وضعيت استان‌ها و مقايسه ميزان اختلالات در مناطق مختلف، انجام مطالعه‌اي گسترده و علمي ضروري است.