30 استان در ليست قرمز فرونشست

ايران در حال فرو نشستن است و در اين ميان، تنها گيلان است که هنوز پاهايش بر زميني سفت استوار مانده. سخنان اخير رئيس سازمان نقشه‌برداري کشور، فراتر از يک گزارش آماري، هشداري صريح براي سرزميني است که در آن «کرمان» رکورددار فرونشست شده و «گلستان» با بزرگترين پهنه درگير، در آستانه يک تغيير اقليمي و ساختاري بازگشت‌ناپذير قرار دارد. اما چرا گزارش‌هاي دقيق اين فاجعه ملي همچنان در پوشش محرمانگي باقي مانده است؟

از کوير کرمان تا گلستان؛ جغرافياي ناپايدار ايران

طبق اظهارات سيد اسکندر صيدايي، رئيس سازمان نقشه‌برداري، اکنون تصويري واضح اما نگران‌کننده از وضعيت زيرساختي کشور در قالب «اطلس فرونشست» ترسيم شده است. کارشناسان بارها هشدار داده‌اند که نرخ فرونشست در ايران، چندين برابر ميانگين جهاني است. بر اساس داده‌ها، در حالي که ميانگين فرونشست سالانه در جهان حدود 4 ميلي‌متر گزارش مي‌شود، در برخي دشت‌هاي ايران شاهد فروپاشي خاک با نرخ بيش از 20 سانتي‌متر هستيم.

انتخاب استان کرمان به عنوان رکورددار فرونشست، ريشه در دهه‌ها برداشت بي‌رويه از سفره‌هاي آب زيرزميني براي باغات پسته و صنايع سنگين دارد. اما نکته غافلگيرکننده، وضعيت استان گلستان است؛ استاني شمالي که برخلاف تصور عمومي از اقليم مرطوب، اکنون بزرگترين پهنه فرونشست کشور را به خود اختصاص داده است. اين موضوع نشان مي‌دهد که بحران از مناطق خشک عبور کرده و به قلب اراضي حاصلخيز شمال کشور نفوذ کرده است؛ جايي که تغيير کاربري اراضي و حفر چاه‌هاي غيرمجاز، تعادل هيدروليکي زمين را به هم زده است.

گيلان؛ تنها بازمانده در اطلس بحران

در نقشه رنگارنگ ايران که حالا اکثر نقاط آن با رنگ‌هاي هشداردهنده (زرد تا قرمز) پوشيده شده، گيلان تنها لکه‌اي است که هنوز از اين بلاي انسان‌ساخت در امان مانده است.  معتقدند تراکم بالاي بارش‌ها و تراز مثبت آب‌هاي زيرزميني در اين استان، مانع از فشرده شدن لايه‌هاي خاک شده است. با اين حال، کارشناسان هشدار مي‌دهند که اين «امنيت موقتي» نبايد منجر به غفلت مديران شود؛ چرا که با افزايش فشار جمعيت و انتقال صنايع به شمال، گيلان نيز مي‌تواند در آينده‌اي نزديک به سرنوشت گلستان دچار شود.

نکته جالب در گزارش جديد رئيس سازمان نقشه‌برداري اين است که به گفته اسکندر صيدايي، اطلس فرونشست کشور تهيه شده و حالت محرمانه دارد و در اختيار  مراجع ذي ربط قرار گرفته است.

محرمانه ماندن اطلس فرونشست، اگرچه ممکن است با هدف جلوگيري از تنش‌هاي اجتماعي يا افت ارزش املاک در مناطق بحراني باشد، اما از نگاه تحليلگران، مانعي بزرگ بر سر راه شفافيت و مطالبه‌گري عمومي است. فرونشست زمين برخلاف زلزله، پديده‌اي تدريجي است که زيرساخت‌هاي حياتي، خطوط انتقال انرژي و ميراث تاريخي (به‌ويژه در اصفهان و يزد) را به شکلي خاموش نابود مي‌کند.

بحران يا فاجعه ملي

گزارش سازمان نقشه‌برداري نشان مي‌دهد که ايران با يک چالش تمدني روبروست. وقتي تنها يک استان از 31 استان کشور در وضعيت سفيد قرار دارد، ديگر نمي‌توان از «بحران» سخن گفت؛ ما در ميانه يک «فاجعه ملي» ايستاده‌ايم. شفاف‌سازي داده‌هاي اطلس فرونشست و تبديل آن از يک سند محرمانه به يک پيوست اجرايي براي طرح‌هاي توسعه‌اي، تنها راه باقي‌مانده براي نجات آن بخش‌هايي از خاک است که هنوز به عمق زمين فرو نرفته‌اند.