ارزش دعا در حق برادران ديني از منظر قرآن و اهل بيت(ع)

حجت‌الاسلام والمسلمين عيسي عيسي‌زاده، عضو هيئت علمي پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کريمحجت‌الاسلام والمسلمين عيسي عيسي‌زاده، عضو هيئت علمي پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کريم طي يادداشتي که در اختيار ايکناي قم قرار داده است، نوشت: يکي از خصلت‌هاي زيبا و ارزشمند در ميان همکيشان و برادران و خواهران ديني دوست داشتن همديگر و اظهار دوستي است که در آموزه‌هاي ديني به آن تأکيد شده است، رسول خدا(ص) در ارزشمند بودن دوست داشتن همکيشان فرموده است: «نگاه كردن به برادرى كه به خاطر خداوند بزرگ دوستش دارى، عبادت است.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج74، ص279) و فرمود: «هرگاه يكى از شما رفيق يا برادر خود را دوست داشته باشد، آن را به او اظهار كند.»(احمد بن محمد برقي، المحاسن، ج1 ص415)

امام صادق(ع) درباره پايداري دوستي با همکيشان خطاب به پسر نُعمان فرمود: «اى پسر نعمان، اگر مى‌خواهى دوستى برادرت با تو خالص باشد، با او شوخى بيجا مكن، از جدال با وى بپرهيز، بر او فخر مفروش و با او ستيزه مكن» و در سخني ديگر فرمود: «برادران در ميان خود به سه چيز نيازمندند كه اگر به كار بندند دوستى بپايد وگرنه از يكديگر جدا شوند و دشمن هم گردند، آن سه چيز عبارتند از: انصاف با يكديگر، مهربانى با يكديگر و حسد نبردن به هم.»(ابن شعبه حراني، تحف‌العقول، ص 322)

اميرمؤمنان علي(ع) نيز در اين باره فرمودند: «برادرى كردن به خاطر خدا، دوستي را خالص مى‌گرداند.» و در سخن ديگر فرمود: «كسانى كه براى خدا برادرى ورزند دوستي‌شان مى‌پايد؛ چون عامل آن دوستى، پايدار است.»(تميمي آمدي، غررالحكم، ص 1795)

در مورد دوست داشتن براي غير خدا از اميرمؤمنان علي(ع) نقل شده است که فرمود: «از كسى كه دوستي‌اش براى خدا نباشد بپرهيز؛ زيرا دوستى او پستى است و همنشينى با او شوم و بى‌بركت.»(تميمي آمدي، غررالحكم، ح 8978) و در سخني ديگر در همين باره فرمود: «كسى كه براى كارى با تو دوستى كند، پس از رسيدن به آن به تو پشت مى‌كند.»(تميمي آمدي، غررالحكم، ح 8552)

اميرمؤمنان علي(ع) درباره پرهيز از قطع کامل دوستي با همکيش و برادر ديني فرمود: «هرگاه خواستى از برادرت ببرى، مانده‌اى از دوستى خود براى او بگذار كه اگر روزى آن مقدار برايش آشكار شود به آن بازگردد همه پل‌ها را پشت سر او خراب نكن بلكه جايى براى بازگشت او و پيوند مجدد دوستى باقى گذار.»(نهج‌البلاغه، نامه 31)

ثمرات تحمل لغزش و عفو کردن برادر ديني

در طول زندگي با همکيشان شايد گاهي لغزشي از سوي طرفين نسبت به همديگر مشاهده شود، در چنين صورتي کرامت انساني اقتضا مي‌کند که لغزش‌هاي همديگر را تحمل کنند و از آن چشم‌پوشي کنند، اميرمؤمنان على(ع) در اين باره فرمودند: «برادر حقيقى تو آن است كه از لغزشت درگذرد، نيازت را برآورد، پوزش تو را بپذيرد، عيبت را بپوشاند، ترس را از تو دور كند و آرزويت را برآورد.»(تميمي آمدي، غررالحكم، ح 3645)

آن حضرت درباره ثمره تحمل لغزش برادر و همکيش نيز فرمودند: «لغزش دوست خود را، براى زمان يورش دشمنت، تحمل كن.»(محمدباقر مجلسي، بحار‌الانوار: 74/ 166/ 29) و نيز فرمود: «تحمل لغزش‌ها زيور دوستان است.»(تميمي آمدي، غررالحكم: 752) و درباره پيامد عدم تحمل لغزش برادر ديني نيز فرمود: «كسى كه لغزش‌هاى دوست را تحمل نكند تنها مى‌ميرد.»(غررالحكم، 9079)

انس و الفت بين همکيشان و برادران ايماني از نعمت‌هاي ارزشمندي است که خداوند به جامعه ايماني عنايت کرده است.(آل عمران، 103) و مؤمنان بايد تلاش کنند تا اين نعمت الهي را بين خود حفظ کنند، رسول خدا(ص) در ارزش الفت گرفتن با همکيشان فرمودند: «بهترين مؤمنان كسى است كه ديگر مؤمنان به او الفت گيرند و در كسى كه با ديگران الفت نگيرد و ديگران نيز با او الفت نيابند، خيرى نيست.»(محمدباقر مجلسي، البحار، ج 75، ص 265، ح 9)

دعا و طلب خير از خداوند براي برادران ديني و همکيشان از سفارش‌هاي مورد تأکيد قرآن و اهل بيت(ع) است، خداوند در ارزش دعا فرموده است: «بگو اگر دعاى شما نباشد، پروردگارم هيچ اعتنايى به شما نمى‌كند، در حقيقت شما به تكذيب پرداخته‌ايد و به‌زودى عذاب با شما قرين خواهد بود.»(فرقان 77) و در فراز ديگر فرمود: «بخوانيد مرا، تا شما را پاسخ گويم.» و نيز در اجابت دعاي بندگان فرمود: «چون بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو كه من نزديكم و به نداى كسى كه مرا بخواند پاسخ مى‌دهم؛ پس، بايد به نداى من پاسخ دهند و به من ايمان آورند تا راه راست يابند.»(بقره، 186)

پيامبر خدا(ص) نيز در ارزش دعا سخنان گرانمايه‌اي فرمودند: «دعا سلاح مؤمن، ستون دين و نور آسمان‌ها و زمين است.»(محمد بن يعقوب کليني، الکافي، ج 1، ص 467) و فرمود: «آيا سلاحى را به شما نشان دهم كه از دشمنان نجاتتان مى‌دهد و روزيتان را زياد مى‌كند؟ عرض كردند: آري، فرمود: شب و روز به درگاه پروردگارتان دعا كنيد؛ زيرا سلاح مؤمنان دعاست.»(فضل بن حسن طبرسي، مكارم‌الأخلاق، ج 2، ص 8) همچنين فرمودند: «قضا را چيزى جز دعا برنمى‌گرداند.»(فضل بن حسن طبرسي، مكارم‌الأخلاق، ج 2، ص7)؛ «انواع بلاها را با دعا برطرف كنيد.»(محمدباقر مجلسي، بحارالأنوار، ج 3، ص 88)؛ هر كه چيزى را آرزو كند و آن چيز مورد رضاى خداوند عزوجل باشد، از دنيا نرود، تا آن كه خداوند آن چيز را بدو عطا فرمايد.»(محمد بن علي بن بابويه، الخصال، ص 7)؛ «خدا را نسزد كه درِ دعا را براى بنده‌اى بگشايد ولى درِ اجابت را به رويش ببندد. خدا كريمتر از آن است كه چنين كند.»(متقي هندي، كنز العمال، ح 3155)

اميرمؤمنان على(ع) نيز فرمودند: موج‌هاى بلا را پيش از آن كه بلا سر رسد، از خود دفع كنيد؛ سوگند به آن كه دانه را شكافت و مردمان را بيافريد، شتاب بلا به سوى مؤمن بيشتر است تا شتاب سيلاب از فراز تپه به پايين آن و از تاخت اسب‌هاى تاتارى.»(محمد بن علي بن بابويه، الخصال، ص 621)

محمد بن مسلم گفته است: به امام باقر(ع) عرض كردم: آيا پيامبر خدا(ص) فرموده است اين سياه دانه، هر دردى را شفا مى‌دهد به جز مرگ؟ فرمود: آرى؛ سپس فرمود: آيا تو را خبر ندهم از چيزى كه در آن شفاى هر درد و مرگى است؟ عرض كردم: بفرماييد؛ فرمود: دعا»(محمدباقر مجلسي، بحالانوار، ج 32، ص 299)؛ امام صادق(ع) نيز فرمودند: «خداوند متعال به داوود(ع) وحى فرمود كه: در زمان آسايشت به ياد من باش، تا من هنگام گرفتارى‌ات دعاى تو را اجابت كنم.»(فضل بن حسن طبرسي، مکارم‌الاخلاق، ج 2، ص 7)

در سخني ديگر نيز امام صادق(ع) فرمود: «بر شما باد دعا كردن؛ زيرا با هيچ چيز به مانند دعا، به خدا نزديک نمى‌شويد. دعا كردن براى هيچ امر كوچكى را، به خاطر ناچيز بودنش، رها نكنيد؛ زيرا حاجت‌هاى كوچک نيز به دست همان كسى است كه حاجت‌هاى بزرگ به دست اوست.»(فضل بن حسن طبرسي، مكارم‌الاخلاق، ج 2، ص 97)؛ امام باقر(ع) هم در اين باره فرمودند: «حاجت‌هاى كوچک خود را خرد و كم اهميت مشماريد؛ زيرا محبوب‌ترين مؤمنان نزد خداوند متعال كسى است كه بيشترين درخواست را داشته باشد.»(فضل بن حسن طبرسي، مکارم‌الاخلاق، ج 2، ص 97)

پيامبر خدا(ص) درباره درخواست چيزهاي کوچک از خداوند فرمود: «براى هر حاجتى كه داريد، حتى اگر بند كفش باشد، دست خواهش به‌سوى خداوند عزوجل دراز كنيد؛ زيرا تا او آن را آسان نگرداند آسان برآورده نشود.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 23، ص 295)

بزنطى به حضرت رضا(ع) عرض كرد: فدايت شوم من چند سال است كه از خدا حاجتى مى‌خواهم و از تأخير در اجابتش در دلم شبهه‌اى پديد آمده است، حضرت به من فرمود: بگو بدانم اگر من سخنى به تو بگويم، آيا به آن اعتماد مى‌كنى؟ عرض كردم: فدايت شوم، اگر به سخن شما اعتماد نكنم، به سخن چه كسى اعتماد كنم؟ حضرت فرمود: پس، به خدا بيشتر اعتماد داشته باش؛ زيرا خداوند به تو به اجابت وعده داده است. مگر نه اين كه خداى تبارک و تعالى مى‌فرمايد: «هرگاه بندگانم درباره من از تو پرسند، بگو كه من نزديكم و به نداى كسى كه مرا بخواند پاسخ مى‌دهم. پس، بايد به نداى من پاسخ دهند و به من ايمان آورند تا راه راست يابند.»(حميري، قرب‌الاسناد، ص 385)

امام صادق(ع) درباره رعايت آداب دعا فرمود: «آداب دعا را رعايت كن، اگر شرايط دعا را به‌جا نياوردى، منتظر اجابت مباش و بدان كه اگر خدا ما را به دعا كردن فرمان نداده بود، ولى ما خالصانه او را مى‌خوانديم، باز از روى فضل و كرم اجابت مى‌كرد، پس چه رسد به اين كه خودش اجابت دعاى كسى را كه شرايط آن را به‌جا آورد ضمانت كرده است.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 32، ص 322)

همچنين در سخني ديگر در اين باره فرمود: «هرگاه بنده با نيتى راست و درست و دلى با اخلاص، خداوند تبارک و تعالى را بخواند و به عهد خداوند عزوجل نيز وفا كند، دعايش مستجاب مى‌شود. اما اگر خداوند عزوجل را بدون نيت و اخلاص بخواند، دعايش اجابت نشود. مگر نه اينكه خداوند متعال مي‌فرمايد: «به عهد من وفا كنيد، به عهد شما وفا مى‌كنم؟ پس كسى كه وفا كند، وفا بيند.»(محمدباقر مجلسي، بحالانوار، ج 3، ص 368)

پيامبر خدا(ص) در پاسخ به كسى كه عرض كرد دوست دارم دعايم پذيرفته شود، فرمود: «خوراكت را پاک گردان و حرام وارد شكمت مكن.»(ابن فهد حلي، عدّة الداعي، ص 128) و در سخني ديگر در اين باره فرمود: «درآمدت را پاک كن تا دعايت مستجاب شود؛ زيرا هرگاه آدمى لقمه‌اى حرام به دهان خود ببرد تا 40 روز دعايى از او پذيرفته نمى‌شود.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 16، ص 358) و فرمود: «بدانيد كه خداوند، دعايى را كه از دلى غافل و بى‌خبر باشد نمى‌پذيرد.»

امام صادق (ع) فرمودند: «سه دعاست كه از درگاه خداوند متعال رد نمى‌شود: دعاى مرد مؤمن براى برادر مؤمنش كه به خاطر ما نسبت به او مواسات كرده است.» و در آداب دعا نيز به نقل از محمد بن مسلم از امام صادق(ع) که فرمودند: «در كتاب اميرالمؤمنين(ع) آمده است: ستايش پيش از خواهش. پس، هرگاه خداوند عزوجل را خواندى ابتدا او را تمجيد كن. عرض كردم: چگونه تمجيدش كنم؟ حضرت فرمود: مى‎گويى: اى كسى كه از رگ گردن به من نزديكترى، اى كسى كه ميان انسان و دلش حائل مى‌شوى، اى كسى كه در بالاترين چشم‌اندازى، اى كسى كه مثل و مانندى ندارى.»(محمدباقر مجلسي، بحارلانوار، ج 20، ص 315)

در سخني ديگر فرمود: «هر كه مى‌خواهد از خداوند عزوجل حاجتى طلب كند، به صلوات فرستادن بر محمد و خاندان او آغاز نمايد، سپس حاجتش را بخواهد و در پايان نيز بر محمد و آل محمد صلوات فرستد؛ زيرا خداوند عزوجل كريم‌تر از آن است كه آغاز و انجام دعا را بپذيرد و وسط را وا گذارد؛ چراكه صلوات بر محمد و آل محمد از خداوند پوشيده نمى‌ماند» و فرمود: «در دعا ابتدا بايد خدا را ستود، سپس به گناه اعتراف کرد و آن‌گاه حاجت خواست.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 23، ص 383)

اثرات دعا براي همکيشان

پيامبر خدا(ص) درباره اثر دعا براي همکيشان فرمود: «هرگاه يک نفر دعا مى‌كند، براى همه دعا كند؛ زيرا اين دعا به اجابت نزديكتر است. كسى كه پيش از دعا كردن براى خود، براى چهل نفر از برادرانش دعا كند، آن دعا در حق آنان و در حق خودش مستجاب شود.»(محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 17، ص 313)

امام صادق(ع) درباره آثار دعاي جمعي فرمود: «هيچ‌گاه چهار نفر گرد نيامدند و براى مطلبى به درگاه خدا دعا نكردند، مگر اينكه با اجابت آن دعا از هم پراكنده شدند.»(محمد بن يغقوب کليني، الکافي، ج 2، ص 487)

پيامبر خدا(ص) درباره زمان اجابت دعا فرمود: «هر كه نمازى واجب به جاى آورد، نزد خداوند دعايى مستجاب دارد» و نيز فرمود: «بهترين زمان براى اين كه خداوند عزوجل را بخوانيد سحرگاهان است. سپس اين آيه را كه نقل سخن يعقوب(ع) است تلاوت كرد: «به‌زودى از پروردگار خود براى شما آمرزش مى‌خواهم» و فرمود: دعا كردن براى آنها را به وقت سحر موكول كرد.»(محمد بن يعقوب کليني، الکافي، ج 2، ص477)

امام باقر(ع) درباره آثار دعا براي برادر ايماني و همکيش فرمودند: «دعايى كه زودتر از همه به اجابت مى‌رسد، دعايى است كه برادر مؤمن در غياب برادرش مى‌كند، چون ابتدا براى برادرش دعا كند، فرشته‌اى كه بر او گماشته شده است گويد: آمين، تو را نيز دو چندان آن باد.»(محمد بن يعقوب کليني، الكافي، ج 4، ص 5) و نيز حمران بن أعين گفته است: «بر امام باقر(ع) وارد شدم سپس به او گفتم: مرا سفارش كن فرمود: بر تو باد دعا كردن براى برادرانت در غياب آنها؛ زيرا اين كار روزى را فرو مى‌ريزد؛ حضرت اين جمله را سه بار فرمود.»

امام صادق(ع) نيز درباره برکات دعا براي همکيشان فرمودند: «دعاى مسلمان براى برادرش در غياب او، به دعاكننده روزى مى‌رساند و بلا را از او بر مى‌گرداند و فرشته به او مى‌گويد: تو را نيز دو چندان آن دعا باد.»(محمدباقر مجلسي، بحالانوار، ج 11، ص 365)